ISLOM KARIMOV

ISLOM KARIMOV: MUSTAQILLIK DAVRINING ZIDDIYATLI MEROSI

Tarix baho berishga shoshilmaydi, lekin savol berishdan charchamaydi

1991-yil 31-avgust. Bir davlat xaritadan yo'qolib, uning o'rniga o'nlab yangi mamlakatlar paydo bo'layotgan kun. O'zbekiston mustaqilligini e'lon qildi. Bu qaror oldida turgan odam esa Islom Karimov edi. Keyingi chorak asr davomida uning nomi mamlakat taqdiri bilan ajralmas bog'lanib ketdi.

Bugun uning nomi aytilsa, odamlar turlicha munosabat bildiradi. Kimdir «barqarorlik bobosi» deydi, kimdir og'ir xotiralarni eslaydi. Haqiqat esa, ehtimol, ikkala fikr oralig'ida yotadi.

Samarqanddan Toshkentgacha

Islom Abdug'anievich Karimov 1938-yil 30-yanvarda Samarqandda tug'ilgan. Muhandis-iqtisodchi sifatida ish boshlagan, keyin sovet davrida rahbarlik zinapoyasidan bosqichma-bosqich ko'tarilgan. 1989-yilda O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasining birinchi kotibi, 1990-yilda esa respublika prezidenti bo'ldi. 1991-yil dekabrda umumxalq saylovida prezident etib saylandi. U 2016-yil 2-sentabrda vafotigacha davlatni boshqardi.

Tarafdorlarning ovozi

Karimov davrini yoqlovchilar eng avvalo barqarorlikni ta'kidlaydi. Qo'shni mintaqalarda fuqarolik urushlari va keskin to'qnashuvlar avj olgan paytda O'zbekiston bunday sinovlardan chetda qoldi. Ular «o'zbek modeli» deb nomlangan yo'lni, ya'ni iqtisodiyotni bosqichma-bosqich o'zgartirish, kuchli davlat rolini saqlash va ijtimoiy himoyaga e'tibor berishni qadrlaydi.

Davlat ramzlarining joriy etilishi, milliy valyuta va qurolli kuchlarning shakllanishi, o'zbek tilining davlat tili maqomini olishi ham mustaqillikni mustahkamlagan qadamlar sifatida tilga olinadi. Bu tarafdorlar uchun yangi tug'ilgan davlatni oyoqqa turg'azgan rahbarning xizmatidir.

Tanqidchilarning ovozi

Xalqaro huquq himoyachilari va ko'plab tahlilchilar esa bu davrni avtoritar boshqaruv deb baholaydi. Ularning aytishicha, muxolifat deyarli yo'q qilingan, matbuot qattiq nazorat ostida bo'lgan, siyosiy va diniy sabablar bilan minglab odamlar qamalgan.

2005-yil may oyidagi Andijon voqealari alohida bahs mavzusi bo'lib qolmoqda. Hukumat buni qurolli guruhning hujumiga qarshi operatsiya deb atagan. Mustaqil kuzatuvchilar va huquq tashkilotlari esa tinch aholi orasida ko'plab qurbonlar bo'lganini bildirgan. Mustaqil xalqaro tekshiruv masalasi ochiq qolgan.

Yana bir keskin tanqid paxta terimida maktab o'quvchilari va talabalarni majburan jalb qilish amaliyotiga qaratilgan. Iqtisodiyotning yopiqligi va valyuta cheklovlari esa islohotlarning sustligi sifatida baholangan.

Vafotdan keyin

Karimov vafot etgach, Samarqandda dafn qilindi. Hokimiyatni Shavkat Mirziyoyev egalladi. Keyingi yillarda iqtisodiy liberallashtirish, ochiqlik va qo'shni davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilash yo'nalishida qadamlar tashlandi. Ko'plab kuzatuvchilar bu o'zgarishlarni o'tgan davr bilan solishtirib baholaydi.

Xulosa o'rnida

Islom Karimov merosi haqida tarixchilar hali ham bir fikrga kelgani yo'q. Bu mustaqillikni qurgan va barqarorlikni saqlagan rahbarmi, yoki inson huquqlari va erkinliklari qurbon qilingan davrmi? Ehtimol, ikkala jihat ham haqiqatning bir qismidir.

Aniq narsa shuki, har qanday davrni xolis o'rganish uchun ochiq hujjatlar, erkin muhokama va jasorat kerak. Yangi avlod tarixchilari bu ishni qanday uddalashi, biz uchun ham, kelajak uchun ham muhim savoldir.